BAB B · No. 09

Fungsi, Komposisi Fungsi & Fungsi Invers

Pelajari jenis-jenis fungsi, domain, operasi komposisi, cara menentukan fungsi invers, dan hubungan keduanya. Fondasi penting untuk kalkulus dan analisis fungsi lanjut.

Kelas X Aljabar & Fungsi 7 Sub-bab 29 Contoh Soal
Daftar Isi

APengertian Fungsi

Fungsi (pemetaan) dari himpunan $A$ ke himpunan $B$ adalah aturan yang memasangkan setiap anggota $A$ dengan tepat satu anggota $B$.

Notasi Fungsi
$$f : A \to B, \quad f(x) = y$$
A (Domain) B (Kodomain) f a b c d 1 2 3 4 f(A) = Range

1. Jenis-Jenis Fungsi

a. Fungsi Injektif (Satu-Satu) — Setiap dua elemen berbeda di $A$ dipetakan ke elemen berbeda di $B$. Dengan kata lain:
$x_1 \neq x_2 \implies f(x_1) \neq f(x_2)$, atau ekuivalennya
$f(x_1) = f(x_2) \implies x_1 = x_2$.

b. Fungsi Surjektif (Pada) — $f(A) = B$ (range = kodomain). Setiap $y \in B$ punya paling sedikit satu pasangan $x \in A$.

c. Fungsi Bijektif (Korespondensi Satu-Satu) — injektif sekaligus surjektif.

a b c 1 2 3 4 Injektif (satu-satu) a b c d 1 2 3 Surjektif (onto) a b c 1 2 3 Bijektif (korespondensi 1-1)
⚠ Catatan Penting

Hanya fungsi bijektif yang memiliki fungsi invers. Jika $f$ tidak bijektif, maka $f^{-1}$ bukan merupakan fungsi.

2. Domain Berbagai Jenis Fungsi

Fungsi Polinomial $a_nx^n + \cdots + a_1x + a_0$

Tidak ada batasan — semua nilai $x$ boleh disubstitusi.

$$D_f = \mathbb{R}$$
Fungsi Pecahan $\dfrac{p(x)}{q(x)}$
$$D_f = \{x \in \mathbb{R} \mid q(x) \neq 0\}$$
Fungsi Akar $\sqrt{h(x)}$
$$D_f = \{x \in \mathbb{R} \mid h(x) \geq 0\}$$
Fungsi Pecahan Berakar $\dfrac{p(x)}{\sqrt{q(x)}}$
$$D_f = \{x \in \mathbb{R} \mid q(x) > 0\}$$
📘 Contoh 1

Tentukan domain dari $f(x) = 5x^3 - 2x + 7$.

Penyelesaian:
$f(x)$ adalah fungsi polinomial, tidak ada batasan nilai $x$. $$D_f = \mathbb{R}$$
📘 Contoh 2

Tentukan domain dari $f(x) = \dfrac{3x + 1}{x^2 - 5x + 6}$.

Penyelesaian:
Syarat: penyebut $\neq 0$. $$x^2-5x+6 \neq 0 \implies (x-2)(x-3) \neq 0$$ $$x \neq 2 \text{ dan } x \neq 3$$ $$D_f = \{x \in \mathbb{R} \mid x \neq 2 \text{ dan } x \neq 3\}$$
0 2 3 ——— ——— x≠2, x≠3
📘 Contoh 3

Tentukan domain dari $f(x) = \sqrt{2x - 8}$.

Penyelesaian:
Syarat: ekspresi dalam akar $\geq 0$. $$2x - 8 \geq 0 \implies x \geq 4$$ $$D_f = \{x \in \mathbb{R} \mid x \geq 4\}$$
0 2 4 6 {x ≥ 4}
📘 Contoh 4

Tentukan domain dari $f(x) = \sqrt{-x^2 + 4x + 5}$.

Penyelesaian:
Syarat: $-x^2+4x+5 \geq 0$. Kalikan $-1$ (balik tanda): $$x^2-4x-5 \leq 0 \implies (x-5)(x+1) \leq 0$$ $$D_f = \{x \in \mathbb{R} \mid -1 \leq x \leq 5\}$$ $$D_f = \{x \in \mathbb{R} \mid -1 \leq x \leq 5\}$$
-3 -1 0 2 5 {-1 ≤ x ≤ 5}
📘 Contoh 5

Tentukan domain dari $f(x) = \dfrac{x+3}{\sqrt{x^2 - x - 6}}$.

Penyelesaian:
Penyebut mengandung akar, syarat: $x^2 - x - 6 > 0$. $$(x-3)(x+2) > 0$$ Titik kritis $x = -2$ dan $x = 3$. Uji tanda: positif di $x < -2$ dan $x > 3$. $$D_f = \{x \in \mathbb{R} \mid x < -2 \text{ atau } x > 3\}$$
0 -2 3 (+) (−) (+) {x < -2 atau x > 3}
📘 Contoh 6

Tentukan domain dari $f(x) = \sqrt{x+4} + \dfrac{1}{x-1}$.

Penyelesaian:
Dua syarat sekaligus:
  • Syarat akar: $x+4 \geq 0 \Rightarrow x \geq -4$
  • Syarat penyebut: $x-1 \neq 0 \Rightarrow x \neq 1$
Irisan kedua syarat: $$D_f = \{x \in \mathbb{R} \mid x \geq -4 \text{ dan } x \neq 1\}$$
Soal Latihan
  1. Tentukan domain dari $f(x) = \dfrac{4x-1}{x^2-7x+10}$
  2. Tentukan domain dari $f(x) = \sqrt{3x+9}$
  3. Tentukan domain dari $f(x) = \sqrt{-x^2+2x+8}$
  4. Tentukan domain dari $f(x) = \dfrac{x-2}{\sqrt{x^2-3x-4}}$
  5. Tentukan domain dari $f(x) = \sqrt{x-1} + \dfrac{3}{x+2}$

BKomposisi Fungsi

Komposisi fungsi adalah penggabungan dua fungsi sehingga daerah hasil fungsi pertama menjadi daerah asal fungsi berikutnya.

Definisi Komposisi
$$(f \circ g)(x) = f[g(x)] \qquad \text{dan} \qquad (g \circ f)(x) = g[f(x)]$$
$D_g$ $R_g = D_f$ $R_f$ g f f ∘ g
💡 Syarat Terdefinisi

$f \circ g$ terdefinisi jika $R_g \subseteq D_f$. Domain: $D_{f \circ g} = \{x \in D_g \mid g(x) \in D_f\}$

1. Sifat-Sifat Komposisi Fungsi

Sifat-Sifat
$$\text{Tidak komutatif: } f \circ g \neq g \circ f$$ $$\text{Asosiatif: } f \circ (g \circ h) = (f \circ g) \circ h$$ $$\text{Identitas: } f \circ I = I \circ f = f, \quad I(x)=x$$
📘 Contoh 7

Misalkan $f = \{(1,4),(2,3),(3,1),(4,2)\}$ dan $g = \{(1,2),(2,4),(3,1),(4,3)\}$. Tentukan $f \circ g$ dan $g \circ f$.

Penyelesaian:
$f \circ g$: setiap $x$ dipetakan $g$ dulu, lalu hasilnya dipetakan $f$.
$(1,2)\to f(2)=3$, $(2,4)\to f(4)=2$, $(3,1)\to f(1)=4$, $(4,3)\to f(3)=1$
$\Rightarrow f \circ g = \{(1,3),(2,2),(3,4),(4,1)\}$

$g \circ f$: setiap $x$ dipetakan $f$ dulu, lalu hasilnya dipetakan $g$.
$(1,4)\to g(4)=3$, $(2,3)\to g(3)=1$, $(3,1)\to g(1)=2$, $(4,2)\to g(2)=4$
$\Rightarrow g \circ f = \{(1,3),(2,1),(3,2),(4,4)\}$

Terlihat $f \circ g \neq g \circ f$ — membuktikan sifat tidak komutatif.
📘 Contoh 8

Diketahui $f(x) = 2x - 1$ dan $g(x) = x^2 - 3x + 5$.
Tentukan $(f \circ g)(x)$ dan $(g \circ f)(x)$.

Penyelesaian: $$(f \circ g)(x) = f[x^2-3x+5]$$ $$= 2(x^2-3x+5)-1 = \mathbf{2x^2-6x+9}$$ $$(g \circ f)(x) = g[2x-1]$$ $$= (2x-1)^2-3(2x-1)+5$$ $$= 4x^2-10x+9 = \mathbf{4x^2-10x+9}$$
📘 Contoh 9

Diketahui $f(x) = \dfrac{2x-3}{7-3x}$ dan $g(x) = 4x + 2$. Tentukan $(f \circ g)(x)$ dan $(g \circ f)(x)$.

Penyelesaian: $$(f \circ g)(x) = f[4x+2] = \frac{2(4x+2)-3}{7-3(4x+2)}$$ $$= \frac{8x+1}{1-12x}$$ $$(g \circ f)(x) = g\!\left[\frac{2x-3}{7-3x}\right]$$ $$= 4\!\left(\frac{2x-3}{7-3x}\right)+2$$ $$= \frac{8x-12+2(7-3x)}{7-3x} = \frac{2x+2}{7-3x}$$
📘 Contoh 10

Diketahui $f(x) = 2x + 3$. Tentukan $(f \circ f \circ f)(x)$.

Penyelesaian: $$(f \circ f)(x) = f[2x+3] = 2(2x+3)+3 = 4x+9$$ $$(f \circ f \circ f)(x) = f[4x+9]$$ $$= 2(4x+9)+3 = \mathbf{8x+21}$$
📘 Contoh 11

Diketahui $f(x) = x^2 - 5x + 4$ dan $g(x) = x^2 + 3x - 6$.
Tentukan nilai $(f \circ g)(2)$ dan $(g \circ f)(3)$.

Penyelesaian: $$g(2) = 4+6-6 = 4$$ $$(f \circ g)(2) = f(4) = 16-20+4 = \mathbf{0}$$ $$f(3) = 9-15+4 = -2$$ $$(g \circ f)(3) = g(-2) = 4-6-6 = \mathbf{-8}$$

2. Menentukan Fungsi Komponen dari Komposisi

📘 Contoh 12

Diketahui $(f \circ h)(x) = 2x^2 - 4x - 3$ dan $h(x) = x + 3$. Tentukan $f(x)$.

Penyelesaian:
Karena $f[x+3] = 2x^2-4x-3$, misalkan $m = x+3$, maka $x = m-3$: $$f(m) = 2(m-3)^2-4(m-3)-3$$ $$= 2m^2-12m+18-4m+12-3$$ $$= 2m^2-16m+27$$ Jadi $f(x) = 2x^2-16x+27$.
📘 Contoh 13

Diketahui $(f \circ h)(x) = 4x^2 + 6x - 5$ dan $f(x) = 2x - 1$. Tentukan $h(x)$.

Penyelesaian: $$f[h(x)] = 4x^2+6x-5$$ $$\implies 2\cdot h(x)-1 = 4x^2+6x-5$$ $$\implies h(x) = \mathbf{2x^2+3x-2}$$
📘 Contoh 14

Diketahui $(f \circ g)(x) = 2x^2 - 6x + 7$ dan $g(x) = x^2 - 3x + 4$. Tentukan $f(x)$.

Penyelesaian:
Misalkan $m = g(x) = x^2-3x+4$, maka $2m = 2x^2-6x+8$.
Perhatikan $2m-1 = 2x^2-6x+7 = (f \circ g)(x)$, sehingga: $$f(m) = 2m-1 \implies \mathbf{f(x) = 2x-1}$$
📘 Contoh 15

Diketahui $(g \circ f)(x) = \dfrac{x-4}{x+3}$ dan $g(x) = 3x - 2$. Tentukan $f(x)$.

Penyelesaian: $$3\cdot f(x)-2 = \frac{x-4}{x+3}$$ $$\implies 3\cdot f(x) = \frac{x-4}{x+3}+\frac{2(x+3)}{x+3} = \frac{3x+2}{x+3}$$ $$\implies f(x) = \mathbf{\frac{3x+2}{3(x+3)}}$$
📘 Contoh 16

Diketahui $f(2x+1) = 4x^2 - 8x + 5$. Tentukan $f(x)$.

Penyelesaian:
Misalkan $m = 2x+1$, sehingga $x = \dfrac{m-1}{2}$. Substitusi: $$f(m) = 4\!\left(\frac{m-1}{2}\right)^2 - 8\!\left(\frac{m-1}{2}\right) + 5$$ $$= (m-1)^2-4(m-1)+5 = m^2-6m+10$$ Jadi $f(x) = x^2-6x+10$.
Soal Latihan
  1. Diketahui $f(x) = 3x+1$ dan $g(x) = x^2-2x+4$. Tentukan $(f \circ g)(x)$ dan $(g \circ f)(x)$.
  2. Diketahui $f(x) = \dfrac{x+1}{x-2}$ dan $g(x) = 2x+3$. Tentukan $(f \circ g)(x)$ dan $(g \circ f)(x)$.
  3. Diketahui $f(x) = 4x-3$. Tentukan $(f \circ f \circ f)(x)$.
  4. Diketahui $(f \circ g)(x) = 3x^2+12x+10$ dan $g(x) = x+2$. Tentukan $f(x)$.
  5. Diketahui $(f \circ g)(x) = 6x-1$ dan $f(x) = 3x+2$. Tentukan $g(x)$.
  6. Diketahui $f(3x-2) = 6x^2-8x+1$. Tentukan $f(x)$.
  7. Diketahui $f(x+1) = 2x^2+3x-1$. Tentukan $f(x)$ dan nilai $f(3)$.

CFungsi Invers

Misalkan $f$ adalah fungsi bijektif dari $A$ ke $B$. Fungsi invers $f^{-1}$ adalah fungsi dari $B$ ke $A$ yang membalikkan pemetaan $f$.

Definisi Invers
$$f(x) = y \iff f^{-1}(y) = x$$
A B x y f f ⁻¹
Sifat Fundamental
$$(f^{-1} \circ f)(x) = x \qquad \text{dan} \qquad (f \circ f^{-1})(y) = y$$

Grafik $f^{-1}$ adalah cerminan grafik $f$ terhadap garis $y = x$. Setiap titik $(a,b)$ pada $f$ bersesuaian dengan titik $(b,a)$ pada $f^{-1}$.

x y O 1 2 3 1 2 3 y=x f f⁻¹ (a,b) (b,a) (1, 1.5) (1.5, 1)
Domain & Range Fungsi Invers
$$D_{f^{-1}} = R_f \qquad \text{dan} \qquad R_{f^{-1}} = D_f$$

1. Langkah Menentukan Fungsi Invers

  1. Tuliskan $y = f(x)$
  2. Manipulasi aljabar untuk menyatakan $x$ sebagai fungsi dari $y$
  3. Ganti $y$ dengan $x$ untuk memperoleh $f^{-1}(x)$

2. Rumus Invers Fungsi Khusus

Fungsi Linear $f(x) = ax + b$
$$f^{-1}(x) = \frac{x-b}{a}$$
Fungsi Kuadrat Sederhana $f(x) = ax^2 + b$  $(x \geq 0)$
$$f^{-1}(x) = \sqrt{\frac{x-b}{a}}$$
Fungsi Kuadrat $f(x) = a(x-p)^2 + q$  $(x \geq p)$

Ubah ke bentuk kuadrat sempurna terlebih dahulu.

$$f^{-1}(x) = p + \sqrt{\frac{x-q}{a}}$$
Fungsi Pecahan Linear $f(x) = \dfrac{ax+b}{cx+d}$
$$f^{-1}(x) = \frac{dx-b}{-cx+a}$$
Fungsi Eksponen $f(x) = a^{bx+c}$
$$f^{-1}(x) = \frac{\log_a x - c}{b}$$
Fungsi Logaritma $f(x) = \log_a(bx+c)$
$$f^{-1}(x) = \frac{a^x - c}{b}$$
📘 Contoh 17

Diketahui $f(x) = \sqrt{2x - 4}$. Tentukan $f^{-1}(x)$, serta nyatakan domain dan range-nya.

Penyelesaian:
Langkah 1 — $D_f$ dan $R_f$:
$2x-4 \geq 0 \Rightarrow x \geq 2$, jadi
$D_f=\{x \in \mathbb{R} \mid x \geq 2\}$, $R_f=\{y \in \mathbb{R} \mid y \geq 0\}$

Langkah 2 — Cari $f^{-1}$:
$y=\sqrt{2x-4} \Rightarrow y^2=2x-4$
$\Rightarrow x=\dfrac{y^2+4}{2}$
Jadi $f^{-1}(x) = \dfrac{x^2+4}{2}$

Langkah 3 — Domain dan range: $$D_{f^{-1}} = \{x \in \mathbb{R} \mid x \geq 0\}$$ $$R_{f^{-1}} = \{x \in \mathbb{R} \mid x \geq 2\}$$ Verifikasi: $(f^{-1} \circ f)(x) = f^{-1}[\sqrt{2x-4}]$
$= \dfrac{(\sqrt{2x-4})^2+4}{2} = \dfrac{2x}{2} = x$ ✓
📘 Contoh 18

Tentukan invers dari: (a) $f(x) = 3x - 5$    (b) $g(x) = \dfrac{1}{3}x + \dfrac{3}{4}$

Penyelesaian:
(a) $y=3x-5 \Rightarrow x=\dfrac{y+5}{3}$, jadi $f^{-1}(x)=\dfrac{x+5}{3}$
Verifikasi: $(f^{-1} \circ f)(x) = f^{-1}[3x-5] = \dfrac{3x}{3} = x$ ✓

(b) $12y=4x+9 \Rightarrow x=\dfrac{12y-9}{4}$, jadi $g^{-1}(x)=\dfrac{12x-9}{4}$
📘 Contoh 19

Tentukan invers dari: (a) $f(x) = \dfrac{2x-3}{x-1}$    (b) $g(x) = \dfrac{2-3x}{2x-4}$

Penyelesaian:
(a) $y(x-1)=2x-3 \Rightarrow x(y-2)=y-3$
$\Rightarrow f^{-1}(x)=\dfrac{x-3}{x-2}$

(b) $y(2x-4)=2-3x \Rightarrow x(2y+3)=4y+2$
$\Rightarrow g^{-1}(x)=\dfrac{4x+2}{2x+3}$
📘 Contoh 20

Tentukan invers dari: (a) $f(x) = x^2 - 3$  $(x \geq 0)$    (b) $g(x) = 2x^2 + 8$  $(x \geq 0)$

Penyelesaian:
(a) $y = x^2-3 \Rightarrow x^2 = y+3 \Rightarrow x = \sqrt{y+3}$
Jadi $f^{-1}(x) = \sqrt{x+3}$,  $D_{f^{-1}} = \{x \in \mathbb{R} \mid x \geq -3\}$

(b) $y = 2x^2+8 \Rightarrow x^2 = \dfrac{y-8}{2} \Rightarrow x = \sqrt{\dfrac{y-8}{2}}$
Jadi $g^{-1}(x) = \sqrt{\dfrac{x-8}{2}}$,  $D_{g^{-1}} = \{x \in \mathbb{R} \mid x \geq 8\}$
📘 Contoh 21

Tentukan invers dari: (a) $f(x) = x^2 - 6x + 5$    (b) $f(x) = 2x^2 - 8x + 4$

Penyelesaian:
(a) $y=(x-3)^2-4 \Rightarrow x=3\pm\sqrt{y+4}$
Jadi $f^{-1}(x) = 3 \pm \sqrt{x+4}$

(b) $\dfrac{y}{2}=(x-2)^2-2 \Rightarrow x-2=\pm\sqrt{\dfrac{y}{2}+2}$
$\Rightarrow x=\dfrac{4\pm\sqrt{2y+8}}{2}$
Jadi $f^{-1}(x) = \dfrac{4 \pm \sqrt{2x+8}}{2}$
📘 Contoh 22

Tentukan invers dari $f(x) = \bigl[(x+5)^{1/3} - 4\bigr]^2$.

Penyelesaian:
$\sqrt{y} = (x+5)^{1/3}-4 \Rightarrow (\sqrt{y}+4)^3 = x+5$
$\Rightarrow x = (\sqrt{y}+4)^3-5$
Jadi $f^{-1}(x) = (\sqrt{x}+4)^3-5$
$D_{f^{-1}}=\{x \in \mathbb{R} \mid x \geq 0\}$.
📘 Contoh 23

Jika $f(x) = \dfrac{2x+5}{x-1}$ dan $f^{-1}(a) = 2$, tentukan nilai $a$.

Penyelesaian:
$f^{-1}(a)=2$ berarti $f(2)=a$: $$a = f(2) = \frac{2(2)+5}{2-1} = \frac{9}{1} = \mathbf{9}$$

3. Invers Fungsi Eksponen dan Logaritma

📘 Contoh 24

Tentukan invers dari: (a) $f(x) = 2^{3x-1}$    (b) $g(x) = \log_3(2x+5)$

Penyelesaian:
(a) $\log_2 y = 3x-1 \Rightarrow f^{-1}(x)=\dfrac{^2\!\log x+1}{3}$
$D_{f^{-1}}=\{x \in \mathbb{R} \mid x > 0\}$

(b) $3^y=2x+5 \Rightarrow g^{-1}(x)=\dfrac{3^x-5}{2}$, $D_{g^{-1}}=\{x \in \mathbb{R}\}$

4. Fungsi Invers Diri Sendiri (Involusi / Self-Inverse)

💡 Syarat Self-Inverse

Fungsi $f(x)=\dfrac{ax+b}{cx+d}$ bersifat self-inverse jika dan hanya jika $a+d=0$.

📘 Contoh 25

Tentukan nilai $p$ agar $f(x) = \dfrac{px + 6}{2x - p}$ bersifat self-inverse, lalu verifikasi untuk $p=2$.

Penyelesaian:
Syarat: $a+d=0$, yaitu $p+(-p)=0$ — terpenuhi untuk semua $p \neq 0$.

Untuk $p=2$: $f(x)=\dfrac{2x+6}{2x-2}=\dfrac{x+3}{x-1}$
Verifikasi:
$f(f(x)) = f\!\left(\dfrac{x+3}{x-1}\right)$
$= \dfrac{\frac{x+3}{x-1}+3}{\frac{x+3}{x-1}-1} = \dfrac{4x}{4} = x$ ✓
Soal Latihan
  1. Tentukan $f^{-1}(x)$ dari $f(x) = 5x-3$.
  2. Tentukan $f^{-1}(x)$ dari $f(x) = \dfrac{3x+4}{x-2}$.
  3. Diketahui $f(x) = x^2+4x-1$ dengan $x \geq -2$. Tentukan $f^{-1}(x)$, $D_{f^{-1}}$ dan $R_{f^{-1}}$.
  4. Diketahui $f(x) = \dfrac{4x-1}{2x+3}$. Jika $f^{-1}(k)=3$, tentukan $k$.
  5. Tentukan $f^{-1}(x)$ dari $f(x) = \sqrt{x-3}+2$, dan nyatakan domainnya.
  6. Tentukan $f^{-1}(x)$ dari $f(x) = 3^{2x+1}$.
  7. Tentukan $f^{-1}(x)$ dari $f(x) = ^2\!\log(3x-6)$.
  8. Tunjukkan bahwa $f(x) = \dfrac{5x-3}{x-5}$ bersifat self-inverse.
  9. Diketahui $f(x) = \dfrac{4x+k}{x-4}$ bersifat self-inverse. Tentukan $k$ dan verifikasi $f(f(x))=x$.

DHubungan Komposisi Fungsi dan Fungsi Invers

Sifat-Sifat Penting
$$f \circ g = h \implies f = h \circ g^{-1}$$ $$f \circ g = h \implies g = f^{-1} \circ h$$ $$[f^{-1}]^{-1} = f$$ $$(f \circ g)^{-1} = g^{-1} \circ f^{-1}$$ $$(g \circ f)^{-1} = f^{-1} \circ g^{-1}$$
📘 Contoh 26

Diketahui $f(x) = 2x - 5$ dan $h(x) = 6x + 3$. Jika $f \circ g = h$, tentukan $g(x)$.

Penyelesaian:
$f^{-1}(x) = \dfrac{x+5}{2}$. Gunakan $g = f^{-1} \circ h$: $$g(x) = f^{-1}[6x+3] = \frac{(6x+3)+5}{2}$$ $$= \frac{6x+8}{2} = \mathbf{3x+4}$$
📘 Contoh 27

Diketahui $g(x) = 2x + 1$ dan $h(x) = 4x^2 - 2x + 3$. Jika $f \circ g = h$, tentukan $f(x)$.

Penyelesaian:
$g^{-1}(x) = \dfrac{x-1}{2}$. Gunakan $f = h \circ g^{-1}$: $$f(x) = h\!\left(\frac{x-1}{2}\right)$$ $$= 4\!\left(\frac{x-1}{2}\right)^2-2\!\left(\frac{x-1}{2}\right)+3$$ $$= (x-1)^2-(x-1)+3 = \mathbf{x^2-3x+5}$$
📘 Contoh 28

Diketahui $g(x) = 3x + 2$ dan $f(x) = 2x - 5$. Tentukan $(f \circ g)^{-1}$ dan verifikasi $(f \circ g)^{-1} = g^{-1} \circ f^{-1}$.

Penyelesaian:
Cara 1: $(f \circ g)(x) = 2(3x+2)-5 = 6x-1$
$(f \circ g)^{-1}(x) = \dfrac{x+1}{6}$

Cara 2: $g^{-1}(x)=\dfrac{x-2}{3}$, $f^{-1}(x)=\dfrac{x+5}{2}$
$(g^{-1} \circ f^{-1})(x) = g^{-1}\!\left[\dfrac{x+5}{2}\right]$
$= \dfrac{\frac{x+5}{2}-2}{3} = \dfrac{x+1}{6}$ ✓
📘 Contoh 29

Diketahui $f(x) = \dfrac{3x+5}{4x-2}$ dan $g(x) = 2x - 1$. Tentukan $(g \circ f)^{-1}$ dan verifikasi $(g \circ f)^{-1} = f^{-1} \circ g^{-1}$.

Penyelesaian:
$(g \circ f)(x) = 2\!\left(\dfrac{3x+5}{4x-2}\right)-1$
$= \dfrac{6x+10-(4x-2)}{4x-2} = \dfrac{x+6}{2x-1}$

$(g \circ f)^{-1}(x) = \dfrac{x+6}{2x-1}$

Verifikasi: $f^{-1}(x)=\dfrac{2x+5}{4x-3}$, $g^{-1}(x)=\dfrac{x+1}{2}$
$(f^{-1} \circ g^{-1})(x) = f^{-1}\!\left[\dfrac{x+1}{2}\right]$
$= \dfrac{x+1+5}{2(x+1)-3} = \dfrac{x+6}{2x-1}$ ✓
Soal Latihan
  1. Diketahui $f(x) = 3x+1$ dan $h(x) = 9x+7$. Jika $f \circ g = h$, tentukan $g(x)$.
  2. Diketahui $g(x) = x+4$ dan $h(x) = 2x^2+16x+33$. Jika $f \circ g = h$, tentukan $f(x)$.
  3. Diketahui $f(x) = 2x-1$ dan $g(x) = 3x+5$. Tentukan $(f \circ g)^{-1}(x)$ dan verifikasi $(f \circ g)^{-1} = g^{-1} \circ f^{-1}$.
  4. Diketahui $f(x) = \dfrac{x+2}{x-1}$ dan $g(x) = 4x-3$. Tentukan $(g \circ f)^{-1}(x)$.
  5. Diketahui $f(x) = 2x+3$ dan $g(x) = \dfrac{x-1}{x+2}$. Tentukan $(f \circ g)^{-1}(x)$ dan $(g^{-1} \circ f^{-1})(x)$, lalu verifikasi.

ETabel Ringkasan

Jenis-Jenis Fungsi

JenisSyaratKeterangan
Injektif$f(x_1)=f(x_2) \Rightarrow x_1=x_2$Input berbeda → output berbeda
Surjektif$f(A) = B$Range = Kodomain
BijektifInjektif + SurjektifSyarat invers terdefinisi

Rumus Cepat Invers

Fungsi $f(x)$Invers $f^{-1}(x)$Keterangan
$ax+b$$\dfrac{x-b}{a}$$a \neq 0$
$ax^2+b$  $(x \geq 0)$$\sqrt{\dfrac{x-b}{a}}$$a > 0$, $x \geq b$
$a(x-p)^2+q$  $(x \geq p)$$p+\sqrt{\dfrac{x-q}{a}}$$a > 0$, $x \geq q$
$\dfrac{ax+b}{cx+d}$$\dfrac{dx-b}{-cx+a}$$ad-bc \neq 0$
$a^{bx+c}$$\dfrac{\log_a x-c}{b}$$D_{f^{-1}}=\{x \mid x > 0\}$
$\log_a(bx+c)$$\dfrac{a^x-c}{b}$$D_{f^{-1}}=\mathbb{R}$

Sifat Komposisi dan Invers

KonsepRumus / NotasiKeterangan
Definisi komposisi$(f \circ g)(x)=f[g(x)]$$g$ dikerjakan lebih dulu
Syarat terdefinisi$R_g \subseteq D_f$Range $g$ harus termuat di domain $f$
Tidak komutatif$f \circ g \neq g \circ f$Urutan mempengaruhi hasil
Invers komposisi$(f \circ g)^{-1}=g^{-1} \circ f^{-1}$Urutan dibalik saat ambil invers
Mencari komponen$f \circ g=h \Rightarrow g=f^{-1} \circ h$Gunakan invers untuk balikkan
Self-inverse$a+d=0$ (pecahan linear)$f(f(x))=x$
Koneksi ke Materi Berikutnya

Komposisi Fungsi dan Fungsi Invers adalah fondasi utama Limit dan Turunan. Sifat $(f \circ g)^{-1} = g^{-1} \circ f^{-1}$ akan muncul kembali saat membahas turunan fungsi komposisi (Chain Rule) dan substitusi pada integral.

Sekarang
$(f \circ g)(x)$
Komposisi fungsi
Urutan penting

Diskusi & Pertanyaan

Giscus

Punya pertanyaan tentang materi ini? Tulis di kolom diskusi. Login dengan akun GitHub gratis.

💬

Sistem komentar menggunakan Giscus — gratis, tanpa iklan, berbasis GitHub Discussions.

Untuk mengaktifkan, konfigurasikan repo di giscus.app lalu tempel script-nya di sini.